Onstwedde

Onze partners in Onstwedde zijn Jan Willem Kok en Janke Westra directie van Arthpy, ruimte voor levenskunst


www.artphy.nl

In Onstwedde spelen we de voorstelling op 5, 6, 7 en 12, 13, 14 augustus.

Klik hier om naar de kaartverkoop te gaan.

Het verhaal van Onstwedde

Onstwedde is een dorpje in het gebied Westerwolde. In het weidse, vlakke land, bijna in het uiterste noorden en oosten van Nederland tussen Wedde en Wessinghuizen, is er ook sprake geweest van heksenvervolgingen. Tussen 1587 en 1597 zijn meerdere processen gevoerd met noodlottige afloop: uiteindelijk zijn er 22 mensen ter dood veroordeeld en op de Geselberg verbrand. We weten dat niet uit verslagen van rechtszittingen of rollen, we hebben maar één betrouwbare bron: de rekeningen en de boekhouding.

 

De gebeurtenissen in Westerwolde staan, net als in Almen, Bredevoort, Roermond en al die andere plaatsen in Nederland, niet op zichzelf, ze gebeurden in roerige tijden van oorlogen en machtswisselingen, onzekerheden, de pest, misoogsten en natuurrampen. Alle onverklaarbare zaken waren natuurlijk de schuld van de heksen of tooversen, zoals ze in die tijd in Westerwolde genoemd werden.

Overheerste op de ene plaats angst, of argwaan en achterklap, in andere gevallen werden de heksenvervolgingen ingezet  om kerkelijke redenen (opkomst van de Reformatie) of speelden er politieke argumenten mee. Dat laatste geldt zeker ook voor Westerwolde. In die onrustige periode van strijd en machtswisselingen tussen de Spanjaarden en de Staatsen wisselde ook de Heerlijkheid Westerwolde van eigenaar, met de bijbehorende wisselingen in functies en bevoegdheden.

 

De drost, gevestigd in de Burcht van Wedde, sprak recht en was de baas over de financiën. Hij had veel macht, ook over de bevolking. Het gerechterlijk college bestond uit de richters van Westerwolde, Bellingwolde en Blijham. De richters van Westerwolde werden  bijgestaan door de gerichtsschrijver, bijzitters en een geestelijke, de pastoor van Bellingwolde. De richter die de zaak voerde koos zelf zijn bijzitters en dat kon per zaak verschillen. De drost hield zich hier niet mee bezig. Vrijwel alle verdachten kwamen uit Westerwolde, de biechtvaders uit de Westerwoldse kerspelen (kerkelijke gemeente) en de bijzitters waren Westerwoldse eigenerfden (niet-adellijke grootgrondbezitters). De mogelijkheid om beroep te doen of een hoger beroep in te stellen bestond niet.

Aangeklaagden ondergingen eerst de waterproef, als zij dat doorstonden volgden de verhoren met de scherprechter (beul) uit Farmsum totdat er een bekentenis kwam en de beschuldigde kon worden veroordeeld. Hekserij was een zwaar misdrijf dat meestal werd bestraft met de doodstraf.

 

Terechtstellingen gebeurden in het openbaar in Westerwolde op de Geselberg, vlak naast de plek waar het theaterstuk nu gespeeld wordt, op een heuvel, zodat het van ver te zien was. Dat trok waarschijnlijk veel publiek. Er waren notabelen en geestelijke(n) aanwezig, die, net als de beul, betaald werden voor hun werk. De drost hield de kosten bij van wat zij aten en dronken, want dat moest allemaal betaald worden door de nabestaanden van de veroordeelden. Bovendien moesten alle dorpsbewoners één turf per terechtgestelde persoon afstaan.

In Wedde werden drie grote processen gevoerd, in 1587,1589 en 1597. Talloze mensen, voornamelijk vrouwen, werden opgepakt. Op 9 mei 1587 vond het eerste proces plaats: drie vrouwen werden beschuldigd van hekserij. Zij werden op 13 mei terechtgesteld en verbrand. Twee maanden later volgde een tweede proces, vier vrouwen werden ter dood veroordeeld en terechtgesteld.  Een vijfde beschuldigde vrouw is het gelukt om zich, na de waterproef en de verhoren met folteringen, vrij te kopen. Twee jaar later, in 1589 volgde een nieuwe golf van processen en terechtstellingen. Daarbij werden er in totaal twaalf personen gedood, waaronder ook twee mannen. Eén persoon werd na de waterproef vrijgelaten. Uiteindelijk werden zestien vrouwen en drie mannen schuldig bevonden en op de Geselberg levend verbrand.

In 1594 heeft Willem Lodewijk, inmiddels de Stadhouder van Friesland en Groningen, ook de burcht van Wedde veroverd. De pastoor van Bellingwolde ging over tot de Reformatie en werd uiteindelijk dominee van Blijham. Nota bene zijn eigen vrouw beschuldigde een 80-jarige vrouw van hekserij en daarmee kwam het in 1597 tot een laatste proces, waarbij drie vrouwen schuldig werden bevonden en verbrand. Bij dat laatste proces bleek dat een beschuldigde de folteringen hadden kunnen afkopen! De man van de beschuldigde vrouw klaagde toen de drost en de richter aan voor omkoperij. Dat was aanleiding voor Stadhouder Willem Lodewijk om de vervolgingen onmiddellijk te stoppen. Na 1613 werden er in Nederland geen heksen meer verbrand, maar er vonden nog wel terechtstellingen plaats op de Geselberg. Vanaf 1795 mochten ter dood gebrachten niet meer openlijk worden tentoongesteld.

Bij de Geselberg ligt een indrukwekkende gedenksteen waarop de namen van de slachtoffers staan vermeld. De plek is nu niet meer kaal maar mooi begroeid met bomen.

Theatermakers Achterhoek brengt de voorstelling ‘De Heks van Almen’ als een vorm van eerherstel voor de onschuldig veroordeelden:

Anna van Meckelenburgh

Dorothea van Danswick

Aleith Wachters

Trine van Quakenbrugge

Fenne Egberts

Anna Radtmakers

Alicke Tensinck

Johan Tonnis

Hille Willems oder Sickes

Geescke Hummelinck

Taelke Albers

Hidde Bussemans

Swantke Wilts

Alheit Hindrix

Lumme Drents

Wobke Holschemaeckers

Henrichje Smitts

Geeske Kupers

Trine Hindricks

Alke Engels

Geertken Johans anders Tijs

Johanna Lubberts 

Bezoek ook:

Expositie
‘Heks, dat is hoe bange mannen vrouwen met macht noemen’, zo schreef Bregje Hofstede onlangs in de Correspondent, naar aanleiding van de recente uitspraken van Geert Wilders. In de renaissance werden in de Burcht te Wedde vrouwen veroordeeld en op de brandstapel verbrand op de Geselberg, 400 meter van Artphy. Een eeuwenoud systeem van vrouwenhaat, marteling en uitsluiting gaat hierachter schuil. En een diepgewortelde angst voor mondige vrouwen met macht. 

 

Pas als je de wortels van die traditie kent, hoor je welke bijklank het woord ‘heks’ eigenlijk heeft. Wie dat woord gebruikt, slaat een akkoord aan dat allerlei beelden en ideeën in ons wakker maakt. Het bevat een hoog concentraat vrouwenhaat. En de term wordt helaas nog altijd gebruikt om te zeggen: vrouw, ken je plaats.

Voor Artphy aanleiding om een groep hedendaagse kunstenaars uit te nodigen om nieuwe kunstwerken – geïnspireerd op dit thema – te maken. In deze tentoonstelling is ook historisch beeldmateriaal te zien over de heksenvervolging 500 jaar geleden in Groningen. Een bijzondere tentoonstelling binnen, in de blauwe kunstkathedraal en buiten in het beekdal van de Mussel Aa! 
https://www.artphy.nl/2022/02/14/heks/

 

Lezingen
Daarnaast heeft Artphy vijf wetenschappers gevraagd om lezingen te geven en hun visie in een kort essay aan het papier toe te vertrouwen. In dit boekje worden ook vier korte fantasy- en sciencefiction verhalen opgenomen. 

https://www.artphy.nl/2022/02/14/heks/